De “Napoleonsmolen” is een “stenen bovenkruier” van het type “stellingmolen”. Zijn functie is “koren- en oliemolen. Het doel van een korenmolen is het malen van granen. Zowel voor menselijke als voor dierlijke consumptie. De kern van graan bevat bestanddelen die voor mens en dier zeer voedzaam zijn maar als korrel niet verteerd kunnen worden. De korrel moet minimaal gebroken worden opdat de maagsappen deze stoffen kunnen omzetten in energie.

Het malen van graan gebeurt door ronddraaiende stenen. We gebruiken hiervoor twee stenen, namelijk de onderste steen, de ligger en de bovenste steen, de loper. Zoals de naam het al aangeeft ligt de onderste steen stil en wordt de bovenste steen door een overbrenging in beweging gebracht. Deze stenen kunnen natuurstenen zijn of kunststenen. De natuurstenen zijn meestal afkomstig uit Duitse of Franse steengroeven waar ze in hun geheel worden uitgehakt. Bij verdere uitputting konden de Franse stenen ook wel worden samengesteld uit grote stukken. Daar deze bronnen steeds verder uitgeput geraakten is men ook overgegaan tot het vervaardigen van kunststenen. Kunststenen bestaan uit twee lagen. De maallaag ongeveer 15 cm dik en de ballastlaag 25 tot 30 cm dik. De maallaag is voorzien van groeven die de graankorrel transporteren van uit het centrum naar de buitenomtrek van de steen. De stenen liggen in een maalstoel. Dit is een kist die de twee stenen omvat en het meel helpt te transporteren.

Het graan wordt met zakken door een luiwerk tot op de steenzolder gehesen en daar schudt de molenaar het graan in de kaar, een grote houten bak boven de maalstoel. De lege zakken gaan naar de meelzolder om er terug gevuld te worden met het gemalen graan. Vanuit de kaar, een grote houten bak, komt het graan met mondjesmaat via een schuddebakje in het centrum, de krop, van de stenen terecht. Door de draaiende beweging van de loper komt het graan tussen de twee stenen en zal daar versneden en uitgemalen worden. Eenmaal aan de buitenomtrek, de meelring, wordt het door een meenemer meegenomen tot de monding van de meelpijp. Onder aan de meelpijp hangt dan de lege zak en dan is ons graan verwerkt tot meel.

Wil men van dit meel bloem bekomen, dan is er nog een behandeling nodig, namelijk het “builen”. Hierbij scheiden we de zemelen van de andere bestanddelen en dan krijgen we bloem.

Het grote verschil tussen de molens die met stenen werken en de grote industriële bloemmolens is dat tussen de stenen het volledige product behouden blijft terwijl op industriemolens alle bestanddelen van de korrel gescheiden worden.

Werking van het olie slaan

Het doel van de oliemolen is olie te bekomen uit olierijke zaden zoals koolzaad, raapzaad en lijnzaad. Deze oliën werden vroeger gebruikt als bakolie, brandstof voor de olielamp, hoofdbestanddeel van verf en conserveer- en smeermiddelen. Ook het restproduct was zeer belangrijk als veevoer.

Het persen van de olie zoals toegepast op de “Napoleonsmolen” is de warme persing. Warme persing bestaat uit drie behandelingen. Eerst dienen de zaden gekneusd te worden en daarna moet het maalgoed opgewarmd worden om vervolgens geperst te worden.

Het kneuzen of malen doen we op de kollergang. Deze bestaat uit twee kolossale rechtopstaande kantstenen, de lopers, arduinen stenen van ongeveer 3 ton per stuk en een horizontale platte steen, de ligger. De lopers worden door een steenspil over de ligger gestuurd. Daaronder worden de zaden gebroken. Na het breken komt het maalgoed op het vuister.

Dit is een haardvuur onder een gietijzeren plaat. We brengen het maalgoed op temperatuur in een bodemloze pan. Een roerijzer voorkomt het aanbranden op de plaat. Zo warmen we het maalgoed op tot handwarmte, 35 à 40°C. Dit om het loskomen van de olie te vergemakkelijken. Eenmaal het goedje opgewarmd vangen we het op in linnen zakjes, de bullen, die we tussen de haren of persplankjes leggen en we gaan er mee naar de slagbank.

De slagbank is een massieve eiken blok waar een gleuf in uitgehakt is, de laad. Op de uiteinden van de laad hebben we twee perskamers. De zijkanten van de perskamer bestaan uit de jaagijzers en wangijzers en onder bevindt zich de fonteinplaat waarin een gat gemaakt is. De zakjes met het opgewarmde maalgoed worden in de perskamer gebracht. De rest van de laad is opgevuld met blokken. Om nu de nodige druk op de jaagijzers te verkrijgen dienen we een slagwig tussen de blokken te drijven. Dit gebeurt door middel van een slaghei. De slagwig is beneden smal en boven breed en hoe dieper ze tussen de blokken gedreven wordt hoe hoger de druk op de bullen. Zo persen we de olie uit het zaadgoed.

We vangen de olie, via het gat in de fonteinplaat, op in de bekkens die onder de perskamers staan. Door middel van de loswig, deze heeft de omgekeerd vorm van de slagwig, en de loshei maken we alles weer los. Op de koekenbank kunnen we nu de bullen afstropen. We hebben het maalgoed nu tot een vaste koek geslagen.

Om het laatste restje olie nog uit het zaad te halen doen we nog een naslag. We gaan de volledige behandeling nog eens herhalen. De koeken klein malen, opwarmen, ditmaal rond de 60° C, en opnieuw persen. Wat nu rest zijn de koeken die als veevoer gebruikt kunnen worden.

Om een idee te geven van de hoeveelheid olie die we zo verkrijgen kunnen we stellen dat we uit 100 kg zaad 30 kg olie slaan. 90% hiervan in de voorslag en 10% in de naslag. In de naslag is niet de olie maar de kwaliteit van de koeken belangrijk.